Skip to main content

મા પાર્વતી

ભગવાન શિવ-શંકર-મહાદેવ અને ગણેશ વિષે આપણે ખૂબ જ ભક્તિભાવ ધરાવતા હોઈએ છીએ. એ બન્ને વિષે જાતજાતની માહિતી રાખીએ છે. પણ તેમના કુટુંબના અગત્યના સભ્ય પાર્વતી-મા દુર્ગા-વિષે લગભગ અજ્ઞાત છીએ. ચાલો, મા પાર્વતીને વિગતે ઓળખીએ.

પર્વતપુત્રી તે પાર્વતી

પર્વત રાજા હિમાવત અને માતા મેનાવતીની પુત્રી પાર્વતીનો ભગવાન શિવ પતિ છે, તો ગણેશ અને કાર્તિકેય પુત્રો છે. પાર્વતિના ભાઈ વિષ્ણુ અને બહેન નદી ગંગા છે. આ સામાજીક પરિચય વાળી મા પાર્વતીને પર્વતને લીધે શૈલજા, અદિજા, નાગજા, ગિરિજા, અને હેમવતી તરીકે પણ ઓળખવામા આવે છે.




હા, આમ તો, પાર્વતીના સહસ્ત્ર (૧000) નામો છે, તેમાથી થોડા જાણીએ. દુર્ગમાસુર નામના રાક્ષસને મારનાર પાર્વતીને દુર્ગા કહી છે. ખોરાક-ભોજનની દેવી અન્નપૂર્ણા છે, તો પાપીનો નાશ કરનાર કાલી મા કાળા રંગની છે. મહીસાસુર નામના રાક્ષસને કાબુમા કરનાર સિંહ ઉપર બિરાજેલ મા ચંડી કહેવાય. નવ જુદાજુદા સ્વરૂપે નવરાત્રી મા પ્રગટતી પાર્વતી નવદુર્ગા આશો માસના સુદ પક્ષના પ્રથમ નવ દિવસ આરાધ્ય બની છે. ભગવાન શિવ સાથે શરત જીત્યા પછી નીચેનું વસ્ત્ર માગનાર પાર્વતીને ગુસ્સામા શિવ પોપટનું સ્વરૂપ બક્ષે છે-તે મીનાક્ષી છે. અર્ધચન્દ્ર અને પોપટ સાથે દર્શન આપતી કામ-મોહ અને પ્રેમની દેવી કામાક્ષી છે. સોનેરી – પીળા રંગવાળો પકવ થયેલા અનાજની દેવી ગૌરી છે. ભારતના દરિયાકિનારે દર્શન આપતી પાણીની દેવી અખિલાનાંદેશ્વરી છે. એ સિવાય તુળજાભવાની, લલીતા, ત્રિપુરા સુંદરી, ઉમા, જેવા અનેક રૂપોથી મા પાર્વતી ઓળખાય છે.

પાર્વતી નાં સ્વરૂપ-દેખાવનું વર્ણન તેની તાંબા કે પથ્થરની મૂર્તિઓના દેખાવ પરથી અને શિવપુરાણ વાંચવાથી મળે છે. રૂપાળા, સુંદર લાલ સાડી પહેરલા મા પાર્વતી ઉદાર અને દયાળુ સ્વભાવની છે, પણ ભગવાન શિવનો જેમ ભોળી નથી. તે મહાશક્તિશાળી હોવાનું પ્રમાણ તે કૈલાશ પર્વત ઉપર જંગલમા રહે છે, રાક્ષસોનો સંહાર કરે છે અને ભગવાન પતિ શિવ પાસે ધારેલું કરાવે તે છે. પાર્વતી ને પ્રેમ-ભક્તિ અને ગર્ભધારણમા મદદરૂપ શક્તિ આપનાર-દિવ્યબળ પ્રેરક દેવી તરીકે ભજવામા આવે છે. તે શિવ ભગવાનની જાંઘ ઉપર બેઠેલી હોય ત્યારે બે હાથવાળી અને પોતે એક હોય ત્યારે ચાર,આઠ કે દસહાથવાળી કહેવાય છે. બે હાથમાથી એક અભય મુદ્રા બનાવે છે અને નિર્ભયતાનો સંદેશ આપે છે, જ્યારે બીજો હાથ વરદ મુદ્રામા આશા પૂર્ણ થવાનો સંકેત આપે છે. તે સિવાયના હાથમા શંખ, અરીસો, ઘંટ, મુગટ, માળા જેવી વસ્તુઓ ધારણ કરે છે.

પાર્વતીના જન્મ વિષે મતમાતર પ્રવર્તે છે. એકમતઆ પ્રમાણે જણાવે છે. પિતા દક્ષની મરજી વિરુદ્ધ સતી શિવ સાથે લગ્ન કરે છે. તે શિવનું અપમાન કરવા દક્ષ પુત્રી-જમાઈ ને યજ્ઞમા આમંત્રણ નથી આપતો. છતા શિવ-પાર્વતી ત્યાં પહોચે છે. યજ્ઞમા દક્ષ શિવનું અપમાન કરે છે, તે જોઈ સતી યજ્ઞમા કુદી પ્રાણત્યાગ કરે છે. ભગવાન શિવ શોકમગ્ન બની ભક્તિમા લીન થઈ જાય છે. આ મૃત સતી ફરીથી પાર્વતી તરીકે પિતા રાજા હિમાવત અને માતા મેનાવતી ના સંતાન તરીકે જન્મ લે છે. પાર્વતી પણ શિવની જેમ જપ-તપ અને ભક્તિ કરે છે. અને શિવ શાથે લગ્ન કરવા હઠે ભરાય છે. માબાપ અને શિવ પોતે લગ્ન ન કરવા સમજાવે છે, પણ તે બધાને મનાવી લઈ શિવ સાથે પાર્વતી લગ્ન કરે છે. મધ્યપ્રદેશ મા આવેલ ખજુરાહો શિવ-પર્વતીના લગ્નનું સ્થળ હોવાનું કહેવાયું છે.

પાર્વતીના એકાવન શક્તિપીઠો ભારતભરમા છે તેમાનાં ખજુરાહો, કોશી, ગયા અને કેદારનાથ એ ચાર મુખ્ય છે. આદર્શ પત્ની, આદર્શ માતા અને આદર્શ ગૃહીણી પાર્વતી અર્ધનારીશ્વર સ્વરૂપે પણ પૂજાય છે. શરીરનો અડધો ભાગ પુરુષ શિવ અને બાકીનો અડધો ભાગ નારી પાર્વતી એવા વિશિષ્ટ સ્વરૂપને અર્ધનારીશ્વર કહે છે.

પાર્વતીની ભક્તિ-સ્તુતી-પ્રાથના મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકમા દર ત્રીજે “ગૌરીતૃતીયા” વ્રતમા અખંડ સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ કરે છે. ગુજરાતમા આસો સુદ એકમથી નોમ સુધીની નવરાત્રિ નવદુર્ગા માતા તરીકે સ્થાપના કરી દુર્ગામાતાની પૂજા થાય છે અને રાત્રે થતા ગરબામા આ માતાને યાદ કરાય છે. આખા ભારતમા કરતું ગૌરીવ્રત-અલૂણાવ્રત (મીઠા વગરના ભોજન સાથે) અષાઢ વદ બારસથી ત્રણ દિવસ કુંવારી છોકરીઓ દ્વારા સુંદર પતિ મેળવવા અને પરિણીત સ્ત્રી દ્વારા પતિની સુખાકારી માટે કરવામા આવે છે. હકીકતમા આખા શ્રાવણ માસ દરમ્યાન અને ખાસ કરીને શ્રાવણના સોમવારે શિવ-પાર્વતીની ઉપાસના મોટેપાયે કરનારો વર્ગ મોજુદ છે.
ભક્તિભાવ ધરાવતા શ્રદ્ધાળુઓ આટલું જ્ઞાન પાર્વતીને જાણવાની શરુઆત તરીકે પણ સ્વીકરશો, તો મને ખૂબ આનંદ અને ગૌરવ થશે.


ડો. ભરત એમ. દેસાઈ
દેસાઈ આંખની હોસ્પિટલ, બીલીમોરા.

Comments

Popular This Week

પવિત્ર કુરાન - સારાંશ

દરેક ધર્મના સિદ્ધાંતો બાબતે માર્ગદર્શન અને માહિતી આપતું સર્વમાન્ય પુસ્તક હોય છે. હિન્દુ ધર્મમાં મહાભારત – ભગવદગીતા અને રામાયણ છે, તો ખ્રિસ્તી ધર્મમાં બાઈબલ છે અને શીખ ધર્મમાં ગુરુગ્રંથસાહેબ છે, એ રીતે ઈસ્લામમાં કુરાન છે. મુસ્લિમોને ધર્મ ઉપદેશ-જીવન જીવવાના નિયમો અને એમના ભગવાન અલ્લાહની ભક્તિની રીતો કુરાનમાં સમજાવી છે. હઝરત મહંમદ પેગમ્બર સાઉદી અરેબિયાના મક્કા શહેરમાં જન્મ્યા. પછી તેમની પોતાની ચાલીશ વર્ષની ઉંમરથી શરૂ કરીને બીજા ત્રેવીસ વર્ષ સુધીના લાંબા ગાળામાં ઈ.સ. ૬૧૦ થી ૬૩૨ સુધી અલ્લાહપાકે પોતાના ફરિસ્તાઓ મારફતે કુરાન શરીફનું જ્ઞાન આપ્યું. તેના લખાણથી બનેલ ધર્મપુસ્તક તે કુરાન. કુરાન શરીફ ફક્ત મુસ્લિમોનું ધર્મપુસ્તક નથી, બલ્કે વિશ્વના સઘળા ઈન્શાનો માટેનું પુસ્તક છે. કુરનમાં એક અલ્લાહપાકને જ સર્વશક્તિમાન માનીને તેની ઈબાદત (ઉપાસના) કરવાનું કહ્યું છે. અલ્લાહપાક સિવાય કોઈપણને-બીજાને સામેલ (શરીક) કરવાને ગુનેગાર ગણાવ્યો છે. કોઈને ભાગીદાર ન બનાવો. મૂર્તિપૂજા અને અનેકેશ્વરવાદ ઈસ્લામમાં અસ્વીકાર્ય છે. કુરાન માનવસમાજની આધ્યાત્મિક સમજણ માટે ઉતારવામાં આવ્યું છે. તેમાં વિજ્ઞા

Financial Planning For Youth

When you are young and earning reasonably more, spending becomes an inescapable habit. There is no brake that can stop your consumerism from growing bigger when you have a credit card! Well, ‘financial discipline’ is the first condition for happy living and enjoying a tension-free, stress-free life. I thought I must show the ideal way with a few handy tips.

અંગદનો પગ - પુસ્તક પરિચય

એક જ બેઠકમાં કે પછી સળંગ વાંચવાની ઉત્કંઠા જાગે એવી આ નવલકથાનો પરિચય કરાવવાનો નમ્ર પ્રયાસ કરતાં ખૂબ આનંદ થાય છે.  ભુજ રહેતા, હાલ 74 વર્ષીય, આપણાં લેખક શ્રી હરેશ ધોળકિયા જિંદગીના 25 વર્ષ શિક્ષણકાર્ય કરતાં હતા. અને આદર્શ શિક્ષકના એક લક્ષણ તરીકે પુસ્તકો વાંચવાની સરસ ટેવ ધરાવતા હતા. તે કારણે 1945 માં લખાયેલ 1930 ની કથાવસ્તુ ધરાવતી લેખિકા ઈયાન હેન્ડ દ્વારા લિખિત બે નવલકથાઓ વાંચે છે - 700+ પાનાંની Fountain Head (ફાઉન્ટન હેડ) સાત-સાત વાર સળંગ વાંચી તો 1150+ પાનાં ધરાવતી Atlas Shrugged (એટલાસ શ્રગ્ડ) પણ સળંગ અવારનવાર વાંચી. 1988ના વર્ષે થયેલ આ અકસ્માત(!) આપણી નવલકથાનું જન્મસ્થાન છે.  ફાઉન્ટન હેડ અને એટલાસ શ્રગ્ડ નવલકથાઓ રશિયન લેખિકા ઈયાન હેન્ડે અમેરિકા જઈને લખી છે અને બન્નેની 64 લાખ થી વધુ નકલો વિશ્વભરમાં વંચાય ચૂકી છે. બન્ને માં લેખકને “માનવ શ્રેષ્ઠત્વ” ના અદ્દભૂત દર્શન થયા છે. આ ઉપરાંત પ્રતિભાશાળી અને સામાન્ય (First Raters and Second Raters)નું તેમાં થયેલાં વર્ણન તેમણે આત્મશાત કર્યું છે.  પહેલા લેખકશ્રીના મિત્ર શ્રી સુરેશભાઈ પરીખે એટલાસ શ્રગ્ડનું ભાષાંતર કરવા સૂચવ્યું. ત્યાર પછી તેમના કોલેજના

દિકરીના અવિચારી લગ્ન અને મા–બાપ: અભ્યાસ લેખ

સાધારણ રીતે, દીકરીના જન્મના વધરામણા સાથે જ તેના લગ્નના મંગળમય દિવસનું આયોજન મા બાપ શરૂ કરતાં હોય છે. પૈસા બચાવતા થઈને ભાવિ જમાઈ વિષેના દીવાસ્વ્પ્નોમાં રાચવા માંડે છે. પણ આ બધાં વચ્ચે મા બાપ પોતાની મરજી, પોતાની સંમતિ અને પોતાનો નિર્ણય દિકરીના લગ્ન માટે ફરજીયાત સમજતાં હોય છે. તેથી જયારે આવું નથી થતું અને પુત્રી પોતાની મરજીથી મા બાપની પરવાનગી, ઈચ્છા વિરુદ્ધ જયારે લગ્ન કરે છે ત્યારે, મા બાપ ઉપર આભ તૂટી પડે એટલું દુ:ખ આવી પડતું હોય છે. આવું કેમ થાય છે? તે વિષયની અહીં ચર્ચા કરીએ.

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી

ઈતિહાસમાં આપણને બાબર-હુમયું-અકબર-જહાંગીર-ઔરંઝેબ અથવા વિલિયમ હેસ્ટિંગ્સ-રોબર્ટ ક્લાઈવ-લોર્ડ માઉન્ટબેટન ભણાવીને શાસકોએ ગેરમાર્ગે દોર્યા છે. તેથી ભારતીય-હિન્દુ-કોઈ મહાનુભાવ કે ભારતીય સંસ્કૃતિ જેવું કઈ હતું જ નહિ એવી ખોટી છાપ આપણાં મન ઉપર ઉપસી છે, ત્યારે મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી-રામકૃષ્ણ પરમહંસ વિગેરે વિષે કઈ જ ન જાણતા હોય એ સ્વાભાવિક છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ ની નબળાઈઓને કારણે આપણે નમાલા બન્યા ત્યારે આપણી સુધારણા કરવા-ગુલામ મુક્ત થવા શું કરવું જોઈએ-તે બતાવનાર માનાં એક તે સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી. મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી આર્ય સમાજના સ્થાપક અને સમાજ સુધારક એવા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી નો જન્મ ઓક્ટોબર, 1825 માં સૌરાષ્ટ્રમાં મોરબી પાસે આવેલા ટંકારા ગામમાં ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં થયો હતો. જન્મ સમયે પિતા કરસનજી ત્રિવેદીએ બાળકનું નામ મૂળશંકર રાખ્યું હતું. બાળ મૂળશંકરને આઠમા વર્ષે યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર કરવામાં આવ્યો. તેને સંસ્કૃત-વેદ અને યજુર્વેદ ઘરે જ ભણાવવાની વ્યવસ્થા થઈ. ચૌદ વર્ષે મૂળશંકરે સંપૂર્ણ યજુર્વેદ અને બીજા કેટલાક વેદોનો પાઠ પૂરો કરી દીધો. તેમણે વેદ સાથે વ્યાકરણ પણ ભણી લીધું. પિતા ના આગ્રહથી શિવ

મહાભારત

આપણે ૨૫૦૦ વર્ષ પહેલાં, સંસ્કૃતમાં વ્યાસમુની દ્વારા લખાયેલ મહાભારત વિષે એટલું જાણીએ કે તે ૧૮ લાખ શબ્દોથી બે લાખ લીટીમાં એક લાખ શ્લોકોવાળું હિંદુધર્મની માહિતી અને જ્ઞાન આપતું લાંબામાં લાંબી કવિતાનું પુસ્તક છે.  આ ધર્મપુસ્તકમાં હકીકતમાં અઢાર પર્વ-એટલે કે અઢાર અધ્યાયમાં કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં સો કૌરવો અને પાંચ પાંડવો (બન્ને પક્ષે પિત્રાઈભાઈઓ) વચ્ચે લડાયેલ યુદ્ધની વિગતવાર કથા છે. આ વાર્તા વ્યાસમુનીના વિદ્યાર્થી એવા વૈશામપાયને પ્રથમવાર વાંચીને તક્ષશિલા ખાતે અર્જુનના પૌત્ર એવા રાજા જન્મેજય ને સંભળાવી છે. વૈશમપાયને જન્મેજયને કહી સાંભળવી તે ધર્મકથા તે મહાભારત. મને ખબર છે તમારે ફક્ત કથાવસ્તુ ટૂંકાણમાં જ જાણવી છે- અઢાર લાખ શબ્દો દ્વારા કહેવાયેલ વાત હું અઢાર પાનામાં કથાનું હાર્દ સમજાય પણ લંબાણ ન થાય એ રીતે) કહેવાનો નમ્ર પ્રયાસ કરું છું.   કૌટુંબિક પરિચય મહાભારતની શરૂઆત કુરુવંશનો ઈતિહાસ અને કુટુંબવૃક્ષ (Family Tree) ના પરિચય થી આદિપર્વ માં થાય છે. ત્યાર પછી સભાપર્વ માં કૌરવો-પાંડવો વચ્ચે રમાયેલ ધૃત જૂગટું અને પાંડવોની હાર ની કથા છે. તેર વર્ષમાંથી પહેલાં બાર વર્ષના વનવાસનું વર્ણન વનપર્વ માં અને છેલ્

મૃત્યુનું મનોમંથન

ભારત માં જન્મને શુભ અને મૃત્યુ ને અશુભ કહ્યું છે. હકીકતમાં જ્ન્મ-મૃત્યુ બન્ને એક સિક્કાની બે બાજુઓ છે જે બન્ને પરસ્પર જોડાયેલા છે. મૃત્યુની શરૂઆત જન્મથી થાય છે અને તેથી જ તો અનેક અનિશ્ચિત ચિતતાઓને કારણે વ્યક્તિ કોઈપણ ઉંમરે મૃત્યુ પામે છે. ભારતમાં આઝાદી સમયે ૧૯૪૭માં જીવનની અપેક્ષા જન્મ સમયે ૩૭ વર્ષ હતી, તે આજે ૨૦૨૨ માં લગભગ ૭૦ વર્ષ છે (life expectancy at birth). તેમાંય પુરુષનું જીવનકાળ ૬૭.૪ વર્ષ અને સ્ત્રીનો જીવનકાળ ૭૦.૩ વર્ષ એટલેકે લગભગ ૩ વર્ષ ઓછો હોય છે. મરણના મુખ્ય દસ કારણોમાં હ્રદયરોગ ૨૫%, શ્વસનતંત્ર રોગ ૧૦%, ટી.બી. ૧૦%, કેન્સર ૧૦% છે. તો અનિર્ણિત માંદગી, પાચનતંત્રના રોગ, ઝાડા અને અકસ્માત દરેક પાંચ-પાંચ ટકા છે. અને આપઘાત અને મેલેરિયા ત્રણ-ત્રણ ટકા છે. એટલે કે ભારતમાં લગભગ સિત્તેર વર્ષના જીવન પછી હ્રદયરોગથી મરણ ની શક્યતા સૌથી વધુ છે. હા, અમારા દક્ષિણ ગુજરાત નાં અનાવિલ બ્રહ્માણ સમાજમાં મૃત્યુની ઉંમર ૮૪ વર્ષની આસપાસ છે! કરુણતા પૂર્વક સ્વીકારવું રહ્યું કે વર્તમાન મેડિકલ વિજ્ઞાન ને કારણે પહેલાંની જેમ મૃત્યુની ઘડી જલ્દી આવતી નથી અને વૃદ્ધ માણસ બીમાર પડીને તરત મૃત્યુ પામતો નથી, પણ હોસ્પીટ

લગ્નજીવનની સમસ્યાઓ: કારણો, અસર અને મારા ઉપાયો

છૂટાછેડા (Divorce) : છૂટાછેડા એટલે કાનુની રીતે થયેલ લગ્નનો અંત (Divorce is the termination of a legal marriage) Without marriage, there is no divorce Marriage can be easily done but not divorce Marriage is not decided in heaven; marriage is a result of one’s hurriedly made mistake Life is more important than marriage. So, if you are convinced about the failure of a marriage, end the marriage, but not the life. કારણો Financial Crisis: નાણાં કમાવાની અશક્તિ ને કારણે નાણાનો અભાવ Domestic Violence: ઘરેલુ ઝગડાઓ અને મારામારી. પતિ કે પત્ની દ્વારા અપમાનજનક વર્તન Denied (refusal) of a Sexual Relationship: શરીર સંબંધ ની મનાઈ અથવા વિરોધ Lack of Mutual Respect: પરસ્પર માન-સન્માનનો અભાવ Lack of Love: પરસ્પર પ્રેમ Extramarital Relationship: લગ્ન બહારનો શરીર સંબંધ આ પરંપરાગત કારણો સિવાયના હાલનાં કારણો ભણેલી, કમાતી અને આર્થિક રીતે સ્વાવલંબી સ્ત્રી (Feminism and Women Empowerment): લગ્ન જીવનનાં પાયામાં રહેલાં Adjustment and Compromise ભુલીને સાધારણ નાની-નાની તકલીફો પણ અસહ્ય બતાવીને લગ

Anavils - An Endangered Community

After Parsis, Anavils ( Anavil Brahmins , અનાવિલ બ્રાહ્મણ ) are the fastest decreasing community. The total population of Anavils around the world does not exceed two lakhs figure and that is also fast reducing day by day. Days are not far, beyond a century or so, when they will have to be seen/found in records, photos and videos. Why? Because,    - they get married too late,    - many are dying unmarried,    - they wait for the career to be settled before the first (and maybe the only) childbirth.